Książka - Woody Allen i jego kobiety, Zysk i s-ka, 1999

Recenzuje: Piotr Gociek
www.latarnik.pl

Już na czternastej stronie książki (pod koniec prologu) znajdujemy zdanie, w którym sam autor skromnie charakteryzuje swe dzieło: "to książka wnikliwie analizująca człowieka, dla którego życie jest głównie naśladowaniem sztuki". Dawno nie miałem do czynienia z tak daleko posuniętą autoreklamą. Tim Carroll brnie dalej, starając się udowodnić, że dorasta do poziomu swych przechwałek, i w książce próbuje pełnić jednocześnie rolę analityka, krytyka filmowego i biografa. Tak naprawdę mógłby pretendować jedynie do roli tego ostatniego.

Mamy bowiem w tej trzystustronicowej opowieści sporo faktów, wiele anegdot, wypowiedzi ludzi tak czy inaczej z Allenem związanych, szczegółów, na które miłośnicy kina zawsze są łasi; i przede wszystkim czyta się tę historię dobrze - czasem nerwowo przerzucając kartki, jak w dobrym kryminale. Daleki jestem zatem od odradzania lektury: oto kolejna pozycja sytuująca się gdzieś na pograniczu biografii i plotkarskiej opowieści, która może umilić czytelnikowi zimowy wieczór albo dłuższą podróż pociągiem. Godne pochwały jest sięgnięcie po wypowiedzi osób które znały Allena w jego latach młodzieńczych, zwłaszcza że często są to cytaty z listów czy nagrań zdobytych przez autora książki osobiście. Im bardziej zagłębiamy się w lekturę, tym bardziej widać, że talentu kompilatora nie można Timowi Carrollowi odmówić. Jednocześnie nie sposób przymknąć oczu na pewne grzechy.

Błąd pierwszy - tendencyjny dobór dowodów. Przez całą książkę przewija się teza (nienowa zresztą), że życie Woody Allena (w szczególności jego związki z kobietami) to pasmo życiowych doświadczeń przekuwanych w materię filmową, a potem prób dostosowania się do własnego wizerunku wykreowanego na potrzeby kina. Gdy potrzebne jest uzasadnienie, okazuje się, że lista dowodów jest nader skąpa. Jak mantrę powtarza więc Carroll tytuły filmów Annie Hall, Mężowie i żony, czasem jeszcze Manhattan i Hannah i jej siostry. Związki między biografią Allena i jego życiem osobistym są tu na pewno widoczne, daleko idące, a czasem bolesne i dla niego, i dla osób, których życie stało się przedmiotem artystycznej manipulacji. Tylko co z pozostałymi filmami, skrzętnie przez autora pomijanymi? Czy Miłość i śmierć albo Sekskomedia nocy letniej nie wnoszą niczego do omawianej materii? Ano wnoszą, ale nie zawsze pasują do tezy. Z drugiej strony potrafi Carroll przeoczyć związki wręcz oczywiste: rozmowa Diane Keaton z nawiedzonym młodym artystą w Annie Hall to wypisz wymaluj odbicie dialogów prowadzonych przez nią z młodym Alem Pacino (jak wyglądały, autor książki wie, bo sam je opisuje!).

Błąd drugi - tendencyjny dobór dowodów. Gdy Caroll określa wartość artystyczną poszczególnych filmów, często zdarza mu się powtarzanie obiegowych sądów i ignorowanie wybitnych dokonań reżysera. Wychwala na przykład wczesne filmy Allena, określając je mianem wspaniałych fars w stylu Chaplina czy Keatona, przeciwstawiając je późniejszym przeintelektualizowanym (jego zdaniem) nudziarstwom gubiącym element komizmu. Cienie i mgła - jeden z najlepszych filmów reżysera - to jedynie drobny przyczynek do zastanowienia się nad pytaniem "po co Allenowi w filmach gwiazdy z pierwszych stron gazet". Danny Rose z Broadwayu ma wartość jedynie jako dowód, że główny bohater to filmowe odbicie agenta Allena z dawnych lat.

Błąd trzeci - tendencyjny dobór dowodów. Ostatnie rozdziały książki to próba ostatecznego zamknięcia biografii Allena-człowieka i Allena-artysty. "Woody Allena zapamiętamy jako człowieka, który dostarczył swoim fanom wielu godzin znakomitej rozrywki. Pamięć o nim skąpana będzie w magicznym blasku neonów nad manhattańskimi drapaczami chmur". Tymi słowami Carroll grzebie reżysera już za życia, pochopnie uznając, że skandal związany z Soon-Yi to koniec jego kariery i jego mitu. Reputacja Allena jest zrujnowana, wiara w jego geniusz mocno nadszarpnięta - podsumowuje Carroll. Mamy rok 1993. Rok wcześniej zainteresowanie mediów sprawą Allen-Farrow sięgnęło zenitu. W tym momencie książka Woody Allen i jego kobiety pojawia się na amerykańskim rynku. Nie mam złudzeń - sprzedała się na pewno świetnie. Na plus trzeba Carrollowi zaliczyć wyważony stosunek do skandalu z Soon-Yi. Autor nie dołączył do chóru szarpiących Allena pismaków.

Minęło sześć lat i wiemy już, że Carroll wyprawił reżyserowi przedwczesny pogrzeb. Allen ożenił się z Soon-Yi. Emocje opadły. Powstał szereg wspaniałych filmów, choćby Strzały na Broadwayu, Jej Wysokość Afrodyta, czy Celebrity. Allen wrócił nimi w szeregi kandydatów do Oskarów, pokazał, że wciąż twórczo potrafi eksploatować swój wizerunek sprzed lat (Przejrzeć Harry'ego), ale także udowodnił, że potrafi oderwać się od opowieści o nieudaczniku w okularach i wygniecionych spodniach.

Łatwo krytykować post factum - o tym wszystkim Tim Carroll przed laty nie mógł wiedzieć. Ale sam się nierozsądnie wychylił - czasem, gdy ktoś nie potrafi się ustrzec od sądów nadmiernie kategorycznych, wychodzi potem na głupka. Jestem przekonany, że losy kariery Woody'ego Allena jeszcze nieraz sprawią takiego figla tym, którzy już za życia chcieliby go zamknąć w szufladzie opatrzonej stosowną etykietką.