Rafał Oświeciński
www.film.warka.pl
Nowy Jork można tylko kochać. Brzmi to nazbyt sentymentalnie, ale
jeśli miłość do miasta przybrałaby konkretne kształty to "Manhattan"
Woody Allena byłby tego ponętnego uczucia spełnieniem. Wokół dwadzieścia
milionów niezwykłych ludzi, tygiel narodów, pośpiech, krzątanina
tłumów, piękne kobiety, przystojni mężczyźni. Nieskończona ilość
galerii, wystaw, kin, teatrów, muzeów, które na każdym kroku starają
się wzbudzić dyskusje swoją kontrowersją (Wielkie Jabłko to zbieranina
artystów wszelkiej maści). Spojrzeć na Broadway i umrzeć z zachwytu.
Ba! Ale to byłaby śmierć niespełniona, bo i most Brooklyński, i
Empire State Building, i Central Park, i zadymione kawiarnie w którym
grają najsłynniejsi jazzmani... To też warte jest zachwytu!
Można Nowy Jork idealizować, można i "romantyzować", jak
mówi Isaac Davis. Facet uwielbia swoje miasto, dla niego to metafora
rozkładu nowożytnej kultury. To sam brak wartości... Nieee, pudło.
Facet NY uwielbia, ale ciężko mu żyć w społeczeństwie zrujnowanym
przez narkotyki, telewizję, głośną myuzykę, przestępstwa, śmieci...
Jakiż to katastroficzny obraz! Sam Isaac mówi, że zbyt dużo w tym
złości, a po co być rozzłoszczonym, po co ludzi złościć? "Był
twardy i romantyczny, tak samo jak miasto, które kochał. Za okularami
w czarnych oprawkach kryła się seksualna moc dzikiego kota."
O tak, to jest świetne. Drapieżne, dużo seksu, męskie, ale i tajemnicze,
a skoro mocno alegoryczne (jak poezja), to i delikatne. Wędrówka
po Manhattanie dostarcza nie lada wrażeń. Woody Allen zabiera nas
jednak w rejony rzadko uczęszczane przez turystów; to podróż dość
osobista (prawdziwego nowojorczyka), wyrafinowana (jak dobra sztuka
w teatrze), niełatwa (jak miłość), intelektualna (erudycja wskazana).
Tutaj rozmowa o teatrze Brechta dostarcza argumentów do artystycznych,
rewolucyjnych przewrotów; zdanie o esencji sztuki, która ma za zadanie
odnajdywanie uczuć skrytych wewnątrz, sąsiaduje z rozmyślaniami
o szwedzkich filmach i erotycznych kompleksach.
Poznajemy Isaaca. Obecnie w związku, jak z powieści Nabokova, z
17-letnią uczennicą szkoły średniej o niezaspokojonych seksualnych
rządzach i o której sam Isaac mówi (patrząc wprost w jej zakochane,
błagające oczy), że wygląda jak jedno z tych bosych dzieci z Boliwii,
które proszą o adopcję. Była żona, która rzuciła go niegdyś dla
innej kobiety, mówi o nim w swojej autobiograficznej książce: "Miał
napady wściekłości, żydowskiej, liberalnej paranoi, męskiego szowinizmu,
zadufanej mizantropii i nihilistycznych nastrojów rozpaczy. Ciągle
narzekał na życie, ale nie szukał rozwiązań. Pragnął być artystą,
ale unikał niezbędnych poświęceń. W najbardziej osobistych chwilach
mówił o strachu przed śmiercią, którą wznosił do tragicznych wyżyn,
gdy w sumie to był zwykły narcyzm." Porzuca Isaac nastolatkę
dla dojrzałej kobiety, Mary Wilke, byłej kochanki swojego przyjaciela
z którą prowadzić może poważne dysputy o modnym pesymizmie Kirkegaarda
i sztuce współczesnej będącej nieraz jednym, wielkim gównem. Kochanka
go jednak porzuca dla mężczyzny, którym wzgardziła nieco wcześniej
(czyli przyjacielem Isaaca, który, będąc w stałym związku, dokonuje
skoku w bok).
Miłości w filmie Allena są skomplikowane nie mniej niż ckliwe romanse
znane z telenowel wenezuelskich. Towarzyszy temu pogmatwanie w dialogach,
bo bohaterowie próbują wybrnąć z kłopotliwych sytuacji nader...
intelektualnie, grzebiąc dowcipnie w swojej psychice, życiowe wybory
kojarząc z teoriami Freuda i wiecznie filozofując sami z sobą. Ich
związki to poszukiwanie swojej wartości w słowach innych, choć i
one wciąż naznaczone są niepewnością. Dlatego wszystko się rozpada
(ten cholerny pesymizm), by na powrót złożyć się w piękną konstrukcję
(która się i tak rozpadnie - ten cholerny pesymizm nie daje nigdy
spokoju). Wybrnąć z życiowego patu można, ironicznie zadając sobie
pytanie o to czy "życie jest warte życia?" Isaac w tym
momencie rozmyśla: Rzekłbym Groucho Marx, żeby wskazać jedną. No
i Willie Mays. Oraz... druga część Symfonii Jowiszowej. l... wersja
Louisa Armstronga utworu 'Potato Head Blues'. Szwedzkie filmy, oczywiście.
'Edukacja sentymentalna' Flauberta. Marlon Brando, Frank Sinatra.
Te niesamowite jabłka i gruszki Cézanne'a. Kraby u Sama Wo. Twarz
Tracy.
Na pocieszenie zawsze pozostanie jeszcze Nowy Jork. Trochę magiczny,
jak nie z tej ziemi (gdy nocą usiądziemy na ławce spoglądając na
miasto oświetlone przez gwiazdy, albo gdy miłość sie uda) i trochę
realny (gdy życie doskwiera, gdy sztuka w teatrze raczej irytuje,
a znajomych ogarnia fascynacja intelektualnym banałem).
Nowy Jork był jego miastem i zawsze będzie.
